Editorial

IN TAKAT UAN IN TOTOT – EUGENIO VALLE MOLINA

Posted on

IN TAKAT UAN IN TOTOT

EUGENIO VALLE MOLINA

 

Eugenio Valle Molina

a  Charles Pigott

Ilustración: Gregorio Méndez Nava.

Nemia se takat ne noxolal, tein amo keman kinextiaya nion tepitsin netasojtalis iuan tokniuan tein kiyeualouayaj. Kimachiliaya itech itamachilis se ueyi nexikoltayokoyalis pos miak taman amo uelik motanilij itech in ueueyak xiujmej.

Se kualkan talyemanik, in ueuentsin ijsak ijkuak kikakik se tsopek nekuikatilis. Meuak uan, motokijtiaj kampa in kalnaltachialis kiitak se totot ika iijuiyo kostik. Satepan yajki tikotenoj, kampa moajsik ika  tein kiixnextiaya itatsiujkayo: se tikomit, se yeualtekaxit uan komej tein, kemej kinteltekitiltiayaj tijtilokej katkaj uan sekin tajtapantoyaj.

Kikuik se yeualtekaxit uan, amo ika pakilis, kitalij in tapalol tein mokouilijka yaluatika tiotak. Monaltokij sepa kampa in kalnaltachialis, kiitak in totot uan kiiluij:

“Timokuikatijtok tikneki maj nimits tamaka, uan yin tein tepitsin nikpia nej noaxka.”

Keman yaya kitaliti in yeualtekaxit itech in tikomit, imaij uiuiyokak uan kichiuak maj in tapalkat moyeyeualo ejekaixko uan kipixoj se tepitsin tein itapalol.

“Amo kuali nonemakixtilis, in tapalol ipa amo miak uan nikauilojsaj”, moyoliluij uan kitalij yeualtekaxit itech tit, ijkon kemej tsoyonia in chiauak uan itauelyo, kikaktiaya inekuikatilis in totot.

Keman in tapalol totonika katka, in takat moyolkekepak ox maj takuaskiaya ojso axto maj kiololo tein talpaj kipixoj in tapalol uan maj kitamota itech tajsol. Kemej mayanaya, motalij takua. In tapalol uan seki taxkalmej kualtsin kiyolseuijkej.

Se tepitsin tiotak, moketsak, kiololoj in tapalol uan ijkuak yaya kitamotati itech tajsol, kitenkakik teisa tein kiiluiaya:

“Axkan xiktamaka ne tototsin tein mouan yetoya keman titakuaj.”

In ueuentsin kinemilij ika itech itamachilis, nochipa kinejnekia maj aksa iuan yetoki ijkuak momachiliaya iselti ojso mokokouaya. Kinalkixtij se imaij kampa yetoya in totot uan kitekiuij in tepitsin tapalol tein kikuaj ijkatoya itech kalnaltachialis. Itech in kalnaltachialis kampaka- yej kiitaya keniuj panouayaj okichpipil kinmajchanayaj niinnamej ojso takaokichpipil maaktiayaj se tamatsol  xochimej.

Uan ijkuak yon tonal kualtsin tachipaujtoya tein naujpatika mesti, in totot nochipa mokepak sepa kikalpanoki. Ijkuak in takat motayokoltiaya, kiyolchikauaya ika itsopelik nekuikatilis.

 

El hombre y el pájaro

 

Había una vez un hombre en mi pueblo, quien nunca se había ocupado en dar un poco de cariño a las personas que vivían a su alrededor. Sentía en su alma una gran amargura, por las cosas que no había obtenido a lo largo de los años.

Una mañana tibia, el viejo despertó al escuchar un dulce canto. Se levantó y, acercándose a la ventana, miró un pájaro de plumaje amarillo. Después fue a la cocina, donde se encontró con el testimonio de su flojedad: un brasero, unas cazuelas y ollas que, por el continuo uso, estaban tiznadas o quebradas.

Tomó una cazuela y, sin alegría, puso la comida que había tenido que comprar la tarde anterior. Se asomó otra vez a la ventana, miró al pájaro y le dijo:

“Estás cantando para que yo te dé de comer, pero lo poco que tengo es para mí.”

Cuando iba a poner la cazuela sobre el brasero, el brazo le tembló e hizo que el trasto bailoteara en el aire y tirara un montoncito de arroz.

“Maldita sea mi suerte, la comida es poca y la he desperdiciado así”, se dijo y colocó la cazuela sobre la lumbre, entre el crepitar de la manteca y su enojo, siguió escuchando los trinos del pájaro.

Cuando el guisado estuvo caliente, el hombre dudó en sí debería ponerse a comer o recoger del suelo el arroz para echarlo a la basura. Como tenía hambre, se puso a comer. El guisado y algunas tortillas le hicieron sentirse muy satisfecho.

Al cabo de un rato, se levantó, recogió el arroz y cuando iba a echarlo a la basura, escuchó una voz que le decía:

“Ahora dale de comer a ese pajarito que te estuvo acompañando mientras comías.”

El viejo pensó en que muy en el fondo de su alma, siempre había deseado que alguien lo acompañara cuando se sentía solo o estaba enfermo. Tendió un brazo hacia el pájaro y le ofreció el montoncito de arroz que éste comió parado en la ventana. En la ventana por la que él había visto pasar a niños del brazo de sus madres o muchachos llevando un ramo de flores.

Desde ese día soleado de abril, el pájaro volvió siempre a visitarlo. Cuando el hombre se sentía triste, lo consolaba con sus más dulces trinos.

 

EUGENIO  VALLE  MOLINA

Semblanza

Nació el 2 de noviembre de 1973, en la comunidad de Alahuacapan, Cuetzalan, Puebla. Es poeta, escritor, periodista cultural, coordinador editorial, conferencista en diversos centros universitarios, locutor y productor de radio. Su obra literaria ha recibido la atención crítica de escritores nacionales e internacionales, entre ellos, Guillermo Samperio, Carlos Montemayor, Constanza Roca y Álvaro Mutis. A partir de octubre de 2016 forma parte de la Enciclopedia de la Literatura Contemporánea en México, Fundación para las Letras Mexicanas, Secretaría de Cultura.

Actualmente, Eugenio Valle Molina prepara la segunda edición de Nekuikatilmej tein Cuetzalan Cantares de Cuetzalan Xochitajtolmej ika maseualtajtol uan koyotajtol Poemas en náhuatl y en español y escribe Los milagritos de don Eleuterio, Cuentos y microficciones en náhuatl y en español.

Las más leidas

Salir de la versión móvil