{"id":154274,"date":"2026-04-17T15:39:17","date_gmt":"2026-04-17T20:39:17","guid":{"rendered":"https:\/\/opiniondeyucatan.com\/?p=154274"},"modified":"2026-04-17T15:39:17","modified_gmt":"2026-04-17T20:39:17","slug":"in-takat-uan-in-totot-eugenio-valle-molina","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/opiniondeyucatan.com\/?p=154274","title":{"rendered":"IN TAKAT UAN IN TOTOT &#8211; EUGENIO VALLE MOLINA"},"content":{"rendered":"<p id=\"m_-2029908963480058595m_-3559537101317694172docs-internal-guid-4928e53c-7fff-8782-8a93-4f6abb4076b9\" dir=\"ltr\">IN TAKAT UAN IN TOTOT<\/p>\n<p id=\"m_-2029908963480058595m_-3559537101317694172docs-internal-guid-4928e53c-7fff-8782-8a93-4f6abb4076b9\" dir=\"ltr\">EUGENIO VALLE MOLINA<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p dir=\"ltr\" style=\"text-align: right;\">Eugenio Valle Molina<\/p>\n<p dir=\"ltr\" style=\"text-align: right;\">a\u00a0 Charles Pigott<\/p>\n<p dir=\"ltr\" style=\"text-align: right;\">Ilustraci\u00f3n: Gregorio M\u00e9ndez Nava.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\">\n<p dir=\"ltr\">Nemia se takat ne noxolal, tein amo keman kinextiaya nion tepitsin netasojtalis iuan tokniuan tein kiyeualouayaj. Kimachiliaya itech itamachilis se ueyi nexikoltayokoyalis pos miak taman amo uelik motanilij itech in ueueyak xiujmej.<\/p>\n<p dir=\"ltr\">Se kualkan talyemanik, in ueuentsin ijsak ijkuak kikakik se tsopek nekuikatilis. Meuak uan, motokijtiaj kampa in kalnaltachialis kiitak se totot ika iijuiyo kostik. Satepan yajki tikotenoj, kampa moajsik ika\u00a0 tein kiixnextiaya itatsiujkayo: se tikomit, se yeualtekaxit uan komej tein, kemej kinteltekitiltiayaj tijtilokej katkaj uan sekin tajtapantoyaj.<\/p>\n<p dir=\"ltr\">Kikuik se yeualtekaxit uan, amo ika pakilis, kitalij in tapalol tein mokouilijka yaluatika tiotak. Monaltokij sepa kampa in kalnaltachialis, kiitak in totot uan kiiluij:<\/p>\n<p dir=\"ltr\">\u201cTimokuikatijtok tikneki maj nimits tamaka, uan yin tein tepitsin nikpia nej noaxka.\u201d<\/p>\n<p dir=\"ltr\">Keman yaya kitaliti in yeualtekaxit itech in tikomit, imaij uiuiyokak uan kichiuak maj in tapalkat moyeyeualo ejekaixko uan kipixoj se tepitsin tein itapalol.<\/p>\n<p dir=\"ltr\">\u201cAmo kuali nonemakixtilis, in tapalol ipa amo miak uan nikauilojsaj\u201d, moyoliluij uan kitalij yeualtekaxit itech tit, ijkon kemej tsoyonia in chiauak uan itauelyo, kikaktiaya inekuikatilis in totot.<\/p>\n<p dir=\"ltr\">Keman in tapalol totonika katka, in takat moyolkekepak ox maj takuaskiaya ojso axto maj kiololo tein talpaj kipixoj in tapalol uan maj kitamota itech tajsol. Kemej mayanaya, motalij takua. In tapalol uan seki taxkalmej kualtsin kiyolseuijkej.<\/p>\n<p dir=\"ltr\">Se tepitsin tiotak, moketsak, kiololoj in tapalol uan ijkuak yaya kitamotati itech tajsol, kitenkakik teisa tein kiiluiaya:<\/p>\n<p dir=\"ltr\">\u201cAxkan xiktamaka ne tototsin tein mouan yetoya keman titakuaj.\u201d<\/p>\n<p dir=\"ltr\">In ueuentsin kinemilij ika itech itamachilis, nochipa kinejnekia maj aksa iuan yetoki ijkuak momachiliaya iselti ojso mokokouaya. Kinalkixtij se imaij kampa yetoya in totot uan kitekiuij in tepitsin tapalol tein kikuaj ijkatoya itech kalnaltachialis. Itech in kalnaltachialis kampaka- yej kiitaya keniuj panouayaj okichpipil kinmajchanayaj niinnamej ojso takaokichpipil maaktiayaj se tamatsol\u00a0 xochimej.<\/p>\n<p dir=\"ltr\">Uan ijkuak yon tonal kualtsin tachipaujtoya tein naujpatika mesti, in totot nochipa mokepak sepa kikalpanoki. Ijkuak in takat motayokoltiaya, kiyolchikauaya ika itsopelik nekuikatilis.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p dir=\"ltr\">El hombre y el p\u00e1jaro<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p dir=\"ltr\">Hab\u00eda una vez un hombre en mi pueblo, quien nunca se hab\u00eda ocupado en dar un poco de cari\u00f1o a las personas que viv\u00edan a su alrededor. Sent\u00eda en su alma una gran amargura, por las cosas que no hab\u00eda obtenido a lo largo de los a\u00f1os.<\/p>\n<p dir=\"ltr\">Una ma\u00f1ana tibia, el viejo despert\u00f3 al escuchar un dulce canto. Se levant\u00f3 y, acerc\u00e1ndose a la ventana, mir\u00f3 un p\u00e1jaro de plumaje amarillo. Despu\u00e9s fue a la cocina, donde se encontr\u00f3 con el testimonio de su flojedad: un brasero, unas cazuelas y ollas que, por el continuo uso, estaban tiznadas o quebradas.<\/p>\n<p dir=\"ltr\">Tom\u00f3 una cazuela y, sin alegr\u00eda, puso la comida que hab\u00eda tenido que comprar la tarde anterior. Se asom\u00f3 otra vez a la ventana, mir\u00f3 al p\u00e1jaro y le dijo:<\/p>\n<p dir=\"ltr\">\u201cEst\u00e1s cantando para que yo te d\u00e9 de comer, pero lo poco que tengo es para m\u00ed.&#8221;<\/p>\n<p dir=\"ltr\">Cuando iba a poner la cazuela sobre el brasero, el brazo le tembl\u00f3 e hizo que el trasto bailoteara en el aire y tirara un montoncito de arroz.<\/p>\n<p dir=\"ltr\">\u201cMaldita sea mi suerte, la comida es poca y la he desperdiciado as\u00ed\u201d, se dijo y coloc\u00f3 la cazuela sobre la lumbre, entre el crepitar de la manteca y su enojo, sigui\u00f3 escuchando los trinos del p\u00e1jaro.<\/p>\n<p dir=\"ltr\">Cuando el guisado estuvo caliente, el hombre dud\u00f3 en s\u00ed deber\u00eda ponerse a comer o recoger del suelo el arroz para echarlo a la basura. Como ten\u00eda hambre, se puso a comer. El guisado y algunas tortillas le hicieron sentirse muy satisfecho.<\/p>\n<p dir=\"ltr\">Al cabo de un rato, se levant\u00f3, recogi\u00f3 el arroz y cuando iba a echarlo a la basura, escuch\u00f3 una voz que le dec\u00eda:<\/p>\n<p dir=\"ltr\">\u201cAhora dale de comer a ese pajarito que te estuvo acompa\u00f1ando mientras com\u00edas.\u201d<\/p>\n<p dir=\"ltr\">El viejo pens\u00f3 en que muy en el fondo de su alma, siempre hab\u00eda deseado que alguien lo acompa\u00f1ara cuando se sent\u00eda solo o estaba enfermo. Tendi\u00f3 un brazo hacia el p\u00e1jaro y le ofreci\u00f3 el montoncito de arroz que \u00e9ste comi\u00f3 parado en la ventana. En la ventana por la que \u00e9l hab\u00eda visto pasar a ni\u00f1os del brazo de sus madres o muchachos llevando un ramo de flores.<\/p>\n<p dir=\"ltr\">Desde ese d\u00eda soleado de abril, el p\u00e1jaro volvi\u00f3 siempre a visitarlo. Cuando el hombre se sent\u00eda triste, lo consolaba con sus m\u00e1s dulces trinos.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p dir=\"ltr\" style=\"text-align: center;\"><strong>EUGENIO\u00a0 VALLE\u00a0 MOLINA<\/strong><\/p>\n<p dir=\"ltr\" style=\"text-align: center;\"><strong>Semblanza<\/strong><\/p>\n<p dir=\"ltr\">Naci\u00f3 el 2 de noviembre de 1973, en la comunidad de Alahuacapan, Cuetzalan, Puebla. Es poeta, escritor, periodista cultural, coordinador editorial, conferencista en diversos centros universitarios, locutor y productor de radio. Su obra literaria ha recibido la atenci\u00f3n cr\u00edtica de escritores nacionales e internacionales, entre ellos, Guillermo Samperio, Carlos Montemayor, Constanza Roca y \u00c1lvaro Mutis. A partir de octubre de 2016 forma parte de la Enciclopedia de la Literatura Contempor\u00e1nea en M\u00e9xico, Fundaci\u00f3n para las Letras Mexicanas, Secretar\u00eda de Cultura.<\/p>\n<p dir=\"ltr\">Actualmente, Eugenio Valle Molina prepara la segunda edici\u00f3n de\u00a0Nekuikatilmej tein Cuetzalan\u00a0Cantares de Cuetzalan\u00a0Xochitajtolmej ika maseualtajtol uan koyotajtol\u00a0Poemas en n\u00e1huatl y en espa\u00f1ol y escribe Los milagritos de don Eleuterio, Cuentos y microficciones en n\u00e1huatl y en espa\u00f1ol.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>IN TAKAT UAN IN TOTOT EUGENIO VALLE MOLINA &nbsp; Eugenio Valle Molina a\u00a0 Charles Pigott Ilustraci\u00f3n: Gregorio M\u00e9ndez Nava. Nemia se takat ne noxolal, tein amo keman kinextiaya nion tepitsin netasojtalis iuan tokniuan tein kiyeualouayaj. Kimachiliaya itech itamachilis se ueyi nexikoltayokoyalis pos miak taman amo uelik motanilij itech in ueueyak xiujmej. Se kualkan talyemanik, in [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":154276,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[11],"tags":[],"class_list":["post-154274","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-editorial"],"blog_post_layout_featured_media_urls":{"thumbnail":["https:\/\/opiniondeyucatan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/El-hombre-y-el-pajaro-Gregorio-Mendez-Nava-2026-150x150.jpg",150,150,true],"full":["https:\/\/opiniondeyucatan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/El-hombre-y-el-pajaro-Gregorio-Mendez-Nava-2026-scaled.jpg",2011,2560,false]},"categories_names":{"11":{"name":"Editorial","link":"https:\/\/opiniondeyucatan.com\/?cat=11"}},"tags_names":[],"comments_number":0,"wpmagazine_modules_lite_featured_media_urls":{"thumbnail":["https:\/\/opiniondeyucatan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/El-hombre-y-el-pajaro-Gregorio-Mendez-Nava-2026-150x150.jpg",150,150,true],"cvmm-medium":["https:\/\/opiniondeyucatan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/El-hombre-y-el-pajaro-Gregorio-Mendez-Nava-2026-300x300.jpg",300,300,true],"cvmm-medium-plus":["https:\/\/opiniondeyucatan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/El-hombre-y-el-pajaro-Gregorio-Mendez-Nava-2026-305x207.jpg",305,207,true],"cvmm-portrait":["https:\/\/opiniondeyucatan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/El-hombre-y-el-pajaro-Gregorio-Mendez-Nava-2026-400x600.jpg",400,600,true],"cvmm-medium-square":["https:\/\/opiniondeyucatan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/El-hombre-y-el-pajaro-Gregorio-Mendez-Nava-2026-600x600.jpg",600,600,true],"cvmm-large":["https:\/\/opiniondeyucatan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/El-hombre-y-el-pajaro-Gregorio-Mendez-Nava-2026-1024x1024.jpg",1024,1024,true],"cvmm-small":["https:\/\/opiniondeyucatan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/El-hombre-y-el-pajaro-Gregorio-Mendez-Nava-2026-130x95.jpg",130,95,true],"full":["https:\/\/opiniondeyucatan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/El-hombre-y-el-pajaro-Gregorio-Mendez-Nava-2026-scaled.jpg",2011,2560,false]},"amp_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/opiniondeyucatan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/154274","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/opiniondeyucatan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/opiniondeyucatan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/opiniondeyucatan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/opiniondeyucatan.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=154274"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/opiniondeyucatan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/154274\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":154277,"href":"https:\/\/opiniondeyucatan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/154274\/revisions\/154277"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/opiniondeyucatan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/154276"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/opiniondeyucatan.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=154274"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/opiniondeyucatan.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=154274"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/opiniondeyucatan.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=154274"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}